Όσοι διαβάζουν τείνουν να είναι πιο ικανοποιημένοι και δημιουργικοί άνθρωποι. Τα παιδιά που μεγαλώνουν σε ένα αναγνωστικό περιβάλλον γίνονται πιο επιτυχημένοι ενήλικοι. Ορίστε δύο από τους δέκα λόγους για να διαβάζουμε βιβλία στην ψηφιακή εποχή που προτείνει ο Σλοβένος Μίχα Κόβατς στο βιβλίο του Διαβάζω άρα υπάρχω (εκδ. Το Μέλλον). Ο διακεκριμένος καθηγητής στο Τμήμα Βιβλιοθηκονομίας, Επιστήμης της Πληροφορίας και Σπουδών Βιβλίου στο Πανεπιστήμιο της Λιουμπλιάνα μίλησε για την κρίση της ανάγνωσης στη φετινή 22η Διεθνή Εκθεση Βιβλίου στη Θεσσαλονίκη τον περασμένο Μάιο. Με δεδομένα από πρόσφατες διεθνείς έρευνες, ιστορικά παραδείγματα και με αναφορές στον Δημόκριτο αλλά και στη γάτα του, Τερέζα, ο Κόβατς εξηγεί ζωντανά και πειστικά γιατί η ανάγνωση βιβλίων δεν αποτελεί απλώς μια ατομική δεξιότητα αλλά και μια εγγύηση δημοκρατίας. Το αθηναϊκό κοινό θα έχει την ευκαιρία να τον ακούσει στο πλαίσιο του Τhinkpub Athens (thinkpubathens.gr), την Τετάρτη 23 Σεπτεμβρίου 2026, στο Ινστιτούτο Γκαίτε στην Αθήνα (Ομήρου 14-16). Με μακρόχρονη ακαδημαϊκή αλλά και εκδοτική εμπειρία, ως διευθυντής μεγάλων εκδοτικών οίκων στη Σλοβενία, ήταν ο επιμελητής του προγράμματός της ως τιμώμενης χώρας στη Διεθνή Εκθεση Βιβλίου της Φρανκφούρτης (ΔΕΒΦ) το 2023. Λίγες μέρες προτού έρθει στην Αθήνα, μίλησε στο «Βήμα» για την αναγκαιότητα καλλιέργειας του αναγνωστικού γραμματισμού στην εποχή μας.
Ανάγνωση στην οθόνη
ή στο χαρτί;
«Τα αποτελέσματα πληθώρας ερευνών δείχνουν ότι όταν διαβάζουμε εκτενή πληροφοριακά κείμενα, τα κατανοούμε καλύτερα στο χαρτί παρά στην οθόνη. Η διαφορά δεν είναι τεράστια και δεν εμφανίζεται υπό όλες τις συνθήκες, ωστόσο παραμένει αξιοσημείωτο και επίμονο εύρημα όλων των ερευνών. Αυτός είναι ο βασικός λόγος για τον οποίο σε ορισμένες χώρες, όπως η Σουηδία, η παιδεία επιστρέφει στο έντυπο σχολικό βιβλίο. Αυτό, φυσικά, δεν σημαίνει ότι πρέπει να πετάξουμε τους υπολογιστές από τα σχολεία. Απλώς πρέπει να κατανοήσουμε τις διαφορές ανάμεσα στα δύο μέσα» απαντά ο Μίχα Κόβατς όταν τον ρωτούμε αν πρέπει να υποστηριχθεί περισσότερο η ανάγνωση έντυπων βιβλίων στα σχολεία.
Γιατί διαφέρει η ανάγνωση στο χαρτί από αυτή στην οθόνη; Η έρευνα συνεχίζεται ακόμη, αλλά ο ίδιος επισημαίνει δύο βασικούς λόγους: «Πρώτον, όταν διαβάζουμε στο χαρτί, υπάρχουν λιγότεροι περισπασμοί που διεκδικούν την προσοχή μας, οπότε είναι ευκολότερο να συγκεντρωθούμε. Δεύτερον, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ιδιαίτερα, μας έχουν εκπαιδεύσει να περιμένουμε το περιεχόμενο στις οθόνες μας να ανανεώνεται κάθε λίγα δευτερόλεπτα. Οταν όμως διαβάζουμε ένα μεγάλο κείμενο στην οθόνη, δεν κινείται τίποτε, οπότε πρέπει να καταστείλουμε την προσδοκία ότι κάτι γρήγορα θα συμβεί. Αυτό απαιτεί μια επιπλέον γνωστική προσπάθεια, η οποία δεν είναι απαραίτητη όταν διαβάζουμε σε χαρτί. Με άλλα λόγια, η ανάγνωση στην οθόνη φαίνεται ότι απαιτεί μεγαλύτερο αυτοέλεγχο, αφήνοντας διαθέσιμους λιγότερους γνωστικούς πόρους για την επεξεργασία όσων διαβάζουμε».
Αναγνωστικός γραμματισμός, καινοτομία και δημοκρατία
Ο Μίχα Κόβατς είναι ένας από τους συντάκτες του «Μανιφέστου της Λιουμπλιάνα για την Ανάγνωση Υψηλού Επιπέδου» που παρουσιάστηκε στη ΔΕΒΦ το 2023, μιας διακήρυξης για τη σημασία της εις βάθος κριτικής ανάγνωσης, του αναγνωστικού γραμματισμού.
Με συναδέλφους του από το Πανεπιστήμιο της Λιουμπλιάνα δημοσίευσαν πρόσφατα μια μελέτη που δείχνει ευθεία συσχέτιση του αναγνωστικού γραμματισμού και των αναγνωστικών συνηθειών με την καινοτομία και τη δημοκρατία στην Ευρώπη.
Οπως εξηγεί, «διαπιστώσαμε ότι οι ευρωπαϊκές χώρες με τα υψηλότερα επίπεδα αναγνωστικού γραμματισμού έχουν και τις υψηλότερες επιδόσεις στην καινοτομία, όπως αυτή μετράται από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Πνευματικής Ιδιοκτησίας (WIPO), καθώς και τις υψηλότερες βαθμολογίες δημοκρατίας, όπως μετρώνται από τον οργανισμό Freedom House. Διαπιστώσαμε επίσης μια πολύ έντονη συσχέτιση ανάμεσα στο ποσοστό των ανθρώπων με υψηλά επίπεδα αναγνωστικού γραμματισμού και στο ποσοστό εκείνων που διαβάζουν περισσότερα από δέκα βιβλία τον χρόνο. Το ίδιο ισχύει και προς την αντίθετη κατεύθυνση: οι ευρωπαϊκές χώρες με τις χαμηλότερες επιδόσεις στον αναγνωστικό γραμματισμό έχουν τις χαμηλότερες επιδόσεις στη δημοκρατία και στην καινοτομία. Διαμορφώθηκε, λοιπόν, μια υπόθεση εργασίας ότι οι πληθυσμοί με τα χαμηλότερα επίπεδα αναγνωστικού γραμματισμού είναι πιο ευάλωτοι στην πολιτική πόλωση και στις θεωρίες συνωμοσίας, την οποία ερευνούμε περαιτέρω».
Αναγνωστικές δεξιότητες
για έναν πολύπλοκο κόσμο
Διαβάζοντας μαθαίνεις περισσότερες λέξεις, κι έτσι μπορείς να σκέφτεσαι περισσότερα πράγματα, σημειώνει ο Κόβατς στο βιβλίο του και μας εξήγησε τη σημασία αυτού του λόγου να διαβάζουμε για τη δημοκρατία. «Οταν κάποιος διαθέτει περιορισμένο λεξιλόγιο και δεν κατανοεί ότι οι λέξεις αλλάζουν σημασία σε διαφορετικά συμφραζόμενα, είναι πρακτικά αδύνατο να διατυπώσει λεκτικά και να συζητήσει τα σύνθετα ζητήματα που αντιμετωπίζουμε σήμερα. Αν δεν μπορούμε να εκφραστούμε και να συζητήσουμε για την πολυπλοκότητα του κόσμου μας, γίνεται δυσκολότερο να βρούμε λειτουργικές λύσεις στα προβλήματα που αντιμετωπίζουμε, ενώ την ίδια στιγμή οι απλές εξηγήσεις και οι απλές λύσεις γίνονται ολοένα και πιο ελκυστικές. Η Ιστορία του 20ού αιώνα είναι γεμάτη παραδείγματα για το πώς οι απλουστευτικές λύσεις σε σύνθετα προβλήματα είχαν καταστροφικές συνέπειες. Ο ναζισμός και ο σταλινισμός είναι τα πιο προφανή παραδείγματα που μου έρχονται στο μυαλό. Φυσικά, δεν ισχυρίζομαι ότι η ανάγνωση είναι το μοναδικό φάρμακο κατά του αυταρχισμού και των ολοκληρωτισμών. Αλλά βοηθά».
Οταν οι εφαρμογές ΤΝ μπορούν να μας σερβίρουν περιλήψεις σύνθετων πολυσέλιδων βιβλίων σε δευτερόλεπτα, ποιος ο λόγος να χάνουμε χρόνο διαβάζοντας τα βιβλία τα ίδια; θα ρωτούσε κάποιος. «Το μυστικό της ανάγνωσης βρίσκεται στη διαδικασία της ανάγνωσης και όχι μόνο στην πρόσβαση στην πληροφορία. Οταν διαβάζουμε βιβλία, διευρύνουμε το λεξιλόγιό μας, ασκούμαστε στο να βλέπουμε τα πράγματα από διαφορετικές οπτικές γωνίες, στην ενσυναίσθηση, στη συγκέντρωση της προσοχής, στην εμβάθυνση της σκέψης… Ολα αυτά χάνονται όταν διαβάζουμε συντομευμένες και απλουστευμένες εκδοχές βιβλίων. Και όλα αυτά χάνονται επίσης όταν το αναγνωστικό μενού μας περιορίζεται» αποκρίνεται ο Κόβατς και συνεχίζει: «Επιτρέψτε μου να το εξηγήσω με ένα ωμό παράδειγμα. Ο Χίτλερ διέθετε μια τεράστια βιβλιοθήκη και μάλιστα του άρεσε να παρουσιάζει τον εαυτό του ως συγγραφέα προτού γίνει καγκελάριος της Γερμανίας. Ομως οι αναγνωστικές του επιλογές ήταν πολύ επιλεκτικές και, στα δικά του γραπτά, έδινε σε εξαιρετικά σύνθετα κοινωνικά προβλήματα απλουστευτικές εξηγήσεις και τα απέδιδε σε σαφώς προσδιορισμένους εχθρούς. Υπό αυτή την έννοια, χρησιμοποιούσε το έντυπο μέσο με έναν τρόπο που σήμερα θα χαρακτηρίζαμε ψηφιακό: επιλεκτικά, μέσα σε ένα κλειστό πληροφοριακό σύμπαν, αναζητώντας την επιβεβαίωση των προκαταλήψεών του αντί για την πολυπλοκότητα».
Η ανάκτηση
της γνωστικής υπομονής
Απαιτούνται συγκροτημένες θεσμικές παρεμβάσεις προκειμένου να ανακτήσουμε τη «γνωστική υπομονή» μας σε μια εποχή που η διάσπαση προσοχής είναι η συνήθης συνθήκη της καθημερινότητάς μας; «Πρώτα απ’ όλα, πρέπει να κατανοήσουμε ότι όταν παύουμε να διαβάζουμε βιβλία, χάνουμε τη γνωστική υπομονή μας και, μαζί με αυτή, αποδυναμώνεται η ικανότητά μας να σκεφτόμαστε κριτικά και αναλυτικά. Οι θεσμοί μπορούν να δημιουργήσουν περιβάλλοντα που ευνοούν την εις βάθος ανάγνωση, αλλά κανένας θεσμός δεν μπορεί να μας αναγκάσει να διαβάσουμε με υπομονή. Αυτό που χρειάζεται, επομένως, είναι να αλλάξει η στάση της κοινωνίας απέναντι στην ανάγνωση. Το φλέγον ζήτημα τώρα είναι πώς θα το πετύχουμε αυτό».
Ποια είναι η δική του πρακτική συμβουλή; «Απλώς κλείστε τα αναθεματισμένα τα κινητά!» λέει γελώντας. «Πλέον όλο και περισσότεροι άνθρωποι παρατούν τα smartphones τους το βράδυ ή αποσυνδέονται από το Διαδίκτυο προκειμένου να κάνουν κάτι που απαιτεί την πλήρη προσοχή τους και γρήγορα ανακαλύπτουν κάτι εκπληκτικό: ότι τελικά δεν τους λείπει καθόλου το να είναι συνδεδεμένοι!».
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου